คำศัพท์ด้านมาตรวิทยา สถาบันมาตรวิทยาแห่งชาติ
| ศัพท์ย่อของหน่วยงาน |
| คำศัพท์ |
| คำศัพท์การทดสอบและการสอบเทียบ |
|
BIPM |
International Bureau of Weights and Measures : สำนักงานระหว่างประเทศว่าด้วยมาตราชั่ง ตวง วัด ( Bureau International des Poids et Mesures) : สถาบันระหว่างประเทศว่าด้วยมาตรวิทยา |
|
B.S. |
British Standards: มาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมของประเทศอังกฤษ |
| CBMW | Central Bureau of Weights and Measures : สำนักชั่ง ตวง วัด กระทรวงพาณิชย์ |
| CIPM |
Comite' Internatuional des Poids et Mesures : คณะกรรมการระหว่างประเทศว่าด้วยมาตรวิทยา |
| CIML | International Committee of Legal Metrology : คณะกรรมการระหว่างประเทศว่าด้วยมาตรวิทยาเชิงพาณิชย์ |
| CGPM | Conference General des Poids et Mesures : ที่ประชุมใหญ่ระหว่างประเทศว่าด้วยมาตรวิทยา |
| ISO | International Organization for Standardization : องค์การระหว่างประเทศว่าด้วยการมาตรฐาน (กำหนด) |
| ILAC | International Laboratory Accreditation Conference : ที่ประชุมระหว่างประเทศว่าด้วยการรับรองห้องปฏิบัติ |
| I.S. | Indian Standards : มาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมของประเทศอินเดีย |
| JIS | Japanese Industrial Standards : มาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมของประเทศญี่ปุ่น |
| LMI | Legal Metrology Institution : สถาบันมาตรวิทยาเชิงพาณิชย์ |
| LCS | Laboratory for Calibration Service : ห้องปฏิบัติการเพื่อการบริการสอบเทียบ |
| MOC | Ministry of Commerce : กระทรวงพาณิชย์ |
| MOI | Ministry of Industry : กระทรวงอุตสาหกรรม |
| MOST | Ministry of Science and Technology : กระทรวงวิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยี |
| NAC | National Accreditation Council : คณะกรรมการแห่งชาติว่าด้วยการรับรองระบบงานมาตรฐาน |
| NIMT | National Institute of Metrology (Thailand) : สถาบันมาตรวิทยาแห่งชาติ |
| NIS | National Institution for Standardization : สถาบันแห่งชาติว่าด้วยการมาตรฐาน (กำหนด) |
| National Lab Acc Committee | National Laboratory Accreditation Committee : คณะกรรมการแห่งชาติว่าด้วยการรับรองระบบห้องปฏิบัติการ |
| OIML | International Organization of Legal Metrology : องค์การระหว่างประเทศว่าด้วยมาตรวิทยาเชิงพาณิชย์ (Organization International de Metrologic Legale)
Poids et Mesures : การชั่งและวัด (หรือมาตรวิทยา) |
| SI | International System of Units : ระบบหน่วยระหว่างประเทศ |
| TISI | Thai Industrial Standards Institute : สำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.) |
|
WTO |
World Trade Organization : องค์การการค้าโลก |
|
คำศัพท์ |
คำแปล |
|
(measurable) quantity |
ปริมาณ (ที่สามารถวัดได้) |
|
base quantity |
ปริมาณรากฐาน |
|
derived quantity |
ปริมาณอนุพันธ์ |
|
dimension of a quantity |
มิติของปริมาณ |
| dimensionless quantity | ปริมาณไร้มิติ |
| unit (of measurement) | หน่วย (ของการวัด) |
| symbol of a unit (of measurement) | สัญลักษณ์ของหน่วย (ของการวัด) |
| system of units (of measurement) | ระบบของหน่วย (ของการวัด) |
|
coherent system of units (of measurement) |
ระบบหน่วยที่เชื่อมนัย (ของการวัด) |
| international system of units, SI | ระบบหน่วยระหว่างประเทศ (ระบบเอสไอ) |
| base unit (of measurement) | หน่วยรากฐาน (ของการวัด) |
| derived unit (of measurement) | หน่วยอนุพันธ์ (ของการวัด) |
| coherent unit (of measurement) | หน่วยที่เชื่อมนัย (ของการวัด) |
| off-system unit (of measurement) | หน่วยนอกระบบ (ของการวัด) |
| multiple of a unit (of measurement) | พหุคูณของหน่วย (ของการวัด) |
| sub-multiple of a unit (of measurement) | พหุคูณย่อยของหน่วย (ของการวัด) |
| value (of a quantity) | ค่า (ของปริมาณ) |
| true value (of a quantity) | ค่าจริง (ของปริมาณ) |
| conventional true value (of a quantity) | ค่าจริงสัญนิยม (ของปริมาณ) |
| numerical value (of a quantity) | ค่าเชิงตัวเลข (ของปริมาณ) |
| reference-value scale (of a quantity or property) | สเกลค่าอ้างอิง (ของปริมาณหรือสมบัติ) |
|
ศัพท์เกี่ยวกับการวัด (Measurements) |
|
คำศัพท์ |
คำแปล |
| Measurement | การวัด |
| Metrology | มาตรวิทยา |
| static measurement | การวัดสถิติ |
| dynamic measurement | การวัดพลวัต |
| principle of measurement | หลักการวัด |
| method of measurement | ระเบียบวิธีการวัด |
| measurement procedure | วิธีดำเนินการวัด |
| measurement process | กระบวนการวัด |
| measurand | ปริมาณที่วัด |
| influence quantity | ปริมาณที่มีผลกระทบ |
| transformed value (of a measurand) | ค่าการแปลง (ของปริมาณที่วัด) |
| measurement signal | สัญญาณการวัด |
| direct method of measurement | ระเบียบวิธีการวัดโดยตรง |
| indirect method of measurement | ระเบียบวิธีการวัดโดยอ้อม |
| fundamental method of measurement | ระเบียบวิธีการวัดหลักมูล |
| definitive method of measurement | ระเบียบวิธีการวัดโดยนิยาม |
| direct-comparison method of measurement | ระเบียบวิธีการวัดเปรียบเทียบโดยตรง |
| substitution method of measurement | ระเบียบวิธีการวัดโดยการแทนค่า |
| differential method of measurement | ระเบียบวิธีการวัดโดยใช้ผลต่างอนุพันธ์ |
| null method of measurement | ระเบียบวิธีการวัดเทียบศูนย์ |
|
ศัพท์เกี่ยวกับมาตรฐานการวัด (Measurement Standard) |
| คำศัพท์ | คำแปล |
| measurement standard, etalon | มาตรฐานการวัด |
| collective standard | มาตรฐานร่วม |
| group standard, series of standards | กลุ่มของมาตรฐาน อนุกรมของมาตรฐาน |
| primary standard | มาตรฐานปฐมภูมิ |
| secondary standard | มาตรฐานทุติยภูมิ |
| international standard | มาตรฐานระหว่างประเทศ |
| national standard | มาตรฐานแห่งชาติ |
| reference standard | มาตรฐานอ้างอิง |
| working standard | มาตรฐานใช้งาน |
| transfer standard | มาตรฐานถ่ายโอน |
| traveling standard | มาตรฐานจร |
| traceability | ความสอบกลับได้ |
| calibration | การสอบเทียบ |
| conservation of a measurement standard | การอนุรักษ์มาตรฐานการวัด |
| reference material | วัสดุอ้างอิง |
| certified reference material | วัสดุอ้างอิงรับรอง |
| มาตรฐานนี้ได้นำความหมายของคำใน ISO/IEC Guide 25, ISO 8402 และ International Vocabulary of basic and general terms in metrology (VIM) มาใช้และเพิ่มเติมความหมายของคำอื่นๆ เพื่อให้ตรงตามวัตถุประสงค์ของมาตรฐานนี้ |
| ห้องปฏิบัติการ (Laboratory) | หมายถึง หน่วยงานที่ทำการสอบเทียบและ/หรือทดสอบ
หมายเหตุ 1. ในกรณีที่ห้องปฏิบัติการเป็นเพียงส่วนหนึ่งขององค์กรที่มีกิจกรรมอื่น นอกเหนือจากการสอบเทียบและทดสอบ คำว่า ห้องปฏิบัติการ จะหมายความถึง ส่วนขององค์การที่เกี่ยวกับกระบวนการสอบเทียบและทดสอบเท่านั้น 2. ในที่นี้คำว่า ห้องปฏิบัติการ หมายถึง หน่วยงานที่ทำการสอบเทียบหรือทดสอบ ไม่ว่าจะเป็นห้องปฏิบัติการชนิดใดชนิดหนึ่งดังต่อไปนี้
|
|
ห้องปฏิบัติการทดสอบ (Testing laboratory) |
หมายถึง ห้องปฏิบัติการที่ทำการทดสอบ (ISO/IEC Guide 2-12.4) |
|
ห้องปฏิบัติการสอบเทียบ (Calibration laboratory) |
หมายถึง ห้องปฏิบัติการที่ทำการสอบเทียบ |
| การสอบเทียบ (Calibration) | หมายถึง ชุดของการดำเนินการทางมาตรวิทยาเพื่อหาความสัมพันธ์ระหว่างค่าชี้บอกโดยเครื่องวัด หรือระบบการวัด หรือค่าที่แสดงโดยเครื่องวัดที่เป็นวัสดุ กับค่าสมนัยที่รู้ของปริมาณที่วัดภายใต้ภาวะที่บ่งไว้
หมายเหตุ1. ผลการสอบเทียบ ทำให้สามารถประมาณค่าผิดพลาดของการชี้บอกของเครื่องวัด ระบบการวัด หรือเครื่องวัดที่เป็นวัสดุ หรือการกำหนดค่า ทำเครื่องหมายบนสเกล ณ ที่ใดที่หนึ่ง 2. การสอบเทียบอาจหาสมบัติทางมาตรวิทยาอื่นๆ ได้ด้วย 3. ผลการสอบเทียบอาจบันทึกไว้ในเอกสาร บางครั้งอาจเรียกว่า ใบรับรองการสอบเทียบ (Calibration Certificate) หรือรายงานการสอบเทียบ (Calibration Report) 4. ผลการสอบเทียบ บางครั้งแสดงด้วยตัวประกอบการสอบเทียบ หรือชุดของตัวประกอบการสอบเทียบ ในรูปแบบของเส้นสอบเทียบ (VIM -6.13) |
| การทดสอบ (Test) | หมายถึง การดำเนินการทางวิชาการที่ประกอบด้วยการตรวจหาลักษณะเฉพาะหรือสมรรถนะอย่างหนึ่ง หรือหลากอย่างของผลิตภัณฑ์ วัสดุ เครื่องมือ องค์ประกอบของอินทรีย์สาร (Organism) ปรากฏการณ์ทางฟิสิกส์ กระบวนการ หรือการบริการตามวิธีดำเนินการที่ระบุ
หมายเหตุ โดยทั่วไปผลการทดสอบจะบันทึกเป็นเอกสาร ซึ่งบางครั้งเรียกว่า รายงานผลการทดสอบ (TestReport) หรือใบรับรองผลการทดสอบ (Test Certificate) (ISO/IEC Guide 2-12.1, Amended |
| วิธีสอบเทียบ (Calibration method) | หมายถึง วิธีดำเนินการทางวิชาการที่กำหนดสำหรับทำการสอบเทียบ |
| วิธีทดสอบ (Test method) | หมายถึง วิธีดำเนินการทางวิชาการที่กำหนดสำหรับทำการทดสอบ |
| การทวนสอบ (Verification) | หมายถึง การยืนยันโดยการตรวจสอบและมีหลักฐานแสดงว่าเป็นไปตามข้อกำหนดที่ระบุ
หมายเหตุ การดำเนินการเกี่ยวกับการจัดการเครื่องวัดนั้นการทวนสอบจะเป็นเครื่องช่วยตรวจความเบี่ยงเบนระหว่างค่าที่ชี้บอกโดยเครื่องวัด กับค่าสมนัยที่รู้ของปริมาณที่วัดว่าน้อยกว่างค่าผิดพลาดที่ยอมให้สูงสุด (Maximum Allowable Error) ตามที่ระบุในมาตรฐานหรือกฏระเบียบ หรือคุณลักษณะเฉพาะของการจัดการเครื่องวัด ผลการทวนสอบทำให้ตัดสินใจได้ว่าจะยังคงนำมาใช้ หรือจะต้องทากรปรับแต่ง หรือจะต้องซ่อมแซม หรือลดเกรด หรือติดป้ายห้ามใช้ในทุกกรณีดังกล่าวต้องมีรายเอียดประวัติการทวนสอบที่เป็นลายลักษณ์อักษรและเก็บรักษาไว้ในประวัติ ของเครื่องวัดแต่ละเครื่อง |
| ระบบคุณภาพ (Quality system) | หมายถึง ระบบที่ประกอบด้วยโครงสร้างขององค์กร หน้าที่ความรับผิดชอบ วิธีดำเนินการ กระบวนการและทรัพยากร สำหรับนำการบริหารงานคุณภาพไปปฏิบัติ (ISO 8402-3.8, Without the notes) |
| คู่มือคุณภาพ (Quality manual) | หมายถึง เอกสารที่ระบุนโยบายคุณภาพระบบคุณภาพและการปฏิบัติงานอย่างมี คุณภาพขององค์กร
หมายเหตุ คู่มือคุณภาพอาจอ้างถึงเอกสารอื่นที่เกี่ยวข้องกับการจัดการด้านคุณภาพของห้องปฏิบัติการ |
| มาตรฐานอ้างอิง (Reference Standard) | หมายถึง วัตถุมาตรฐานซึ่งโดยทั่วไปจะต้องเป็นสิ่งที่มีคุณภาพด้านมาตรวิทยาสูง และมีให้ใช้ ณ สถานที่ที่กำหนดให้ การวัดต่างๆ จะกระทำการสอบเทียบได้จากสถานที่ที่วัตถุมาตรฐานนั้นติดตั้งอยู่ (VIM -6.08) |
| วัสดุอ้างอิง (Reference material) | หมายถึง วัสดุหรือสารที่มีสมบัติหนึ่งอย่างหรือหลายอย่างจัดทำมาอย่างดี สำหรับใช้สอบเทียบอุปกรณ์สำเร็จ ใช้ในการประเมินวิธีวัด หรือใช้ในการกำหนดค่าของวัสดุต่างๆ (ISO/Guide 30-2.1) |
| วัสดุอ้างอิงรับรอง (Certified Reference material : CRM) | หมายถึง วัสดุอ้างอิงที่ค่าของสมบัติ อย่างหนึ่งหรือหลายอย่าง ได้รับการรับรองโดยวิธีดำเนินการที่ถูกต้องทางวิชาการพร้อมมีใบรับรองหรือสามารถสอบกลับไปยังใบรับรองหรือเอกสารอื่น ที่ออกโดยหน่วยงานที่ให้การรับรอง (ISO/Guide 30-2.2) |
| ความสอบกลับได้ (Traceability) | หมายถึง คุณสมบัติของผลการวัดที่สามารถความสัมพันธ์กับมาตรฐานที่เหมาะสม ซึ่งโดยทั่วไปได้แก่ มาตรฐานระหว่างประเทศหรือมาตรฐานแห่งชาติ โดยการเปรียบเทียบอย่างต่อเนื่องกันเป็นลูกโซ่ (VIM-6.12) |
| การทดสอบความชำนาญ (Proficiency testing) | หมายถึง การตรวจสมรรถนะในการสอบเทียบหรือการทดสอบของ ห้องปฏิบัติการ โดยใช้วิธีเปรียบเทียบผลระหว่างห้องปฏิบัติการ (Interlaboratory Comparison) (ISO/IEC Guide 2-12.6, Amended) |
| ข้อกำหนด (Requirement) | หมายถึง การแปลความต้องการมาเป็นชุดของเกณฑ์คุณภาพเป็นข้อๆ ทั้งเชิงปริมาณหรือเชิงพรรณนา สำหรับลักษณะเฉพาะของสิ่งนั้น เพื่อที่จะทราบและสามารถตรวจสอบได้ |
| การวัด (Measurement) | คือ ชุดของปฏิบัติการเพื่อตัดสินค่าของปริมาณที่ถูกวัด (Measurand) ด้วยการเปรียบเทียบกับ มาตรฐานหรือเครื่องมือวัด
(Measurand คือ ปริมาณใดๆ ที่ถูกนำมาวัด) (คำแปลมาจาก VIM - International Vocabulary of Basic and General Terms in Metrology) |
| ความถูกต้อง (Accuracy) | คือ ความสามารถเข้าใกล้ค่าจริง (True Value) ของผลการวัด
หมายเหตุ True Value ในที่นี้คือ Conventional True Value (of a Quantity) คือ ค่าซึ่งแสดงคุณลักษณะของปริมาณเฉพาะเจาะจงที่ตกลงยอมรับ ร่วมกันจากที่ประชุม โดยมีค่าความไม่แน่นอนที่เหมาะสมสำหรับจุดประสงค์ที่กำหนด |
| ความคลาดเคลื่อน (Error) | คือ ผลของการวัดลบด้วยค่าจริงของปริมาณที่ถูกวัด Error = Measured Value - True Value |
| ความแม่นยำ (Precision) | คือ
1. องศาของความสอดคล้อง และเป็นไปตามกันของการวัดที่ไม่ขึ้นต่อกัน ของปริมาณอันหนึ่งภายใต้เงื่อนไขเดียวกัน 2. ค่าความใกล้เคียงกันของผลการวัดซ้ำหลายๆ ครั้ง ซึ่งการวัดหลายๆ ครั้ง จะต้องกระทำภายใต้สภาวะและเงื่อนไขเดียวกัน |
|
ความไม่แน่นอน (Uncertainty) |
คือ
1. ขอบเขตที่กำหนดไว้แน่นอน (Parameter) ร่วมกับผลการวัด ซึ่งบอกลักษณะการกระจายของค่าที่ได้จากวัดซ้ำๆกันที่สามารถ ทำให้อ้างได้สมเหตุสมผลว่าเป็นของปริมาณที่ถูกวัด (Measurand) 2. การรายงานผลการวัด จะต้องรายงานค่าความไม่แน่นอน ปริมาณ = ค่าที่วัดได้ + ความไม่แน่นอน ที่ ระดับความเชื่อมั่น ... % |
|
อัตราส่วนความถูกต้อง (Test Accuracy Ratio-TAR) |
TAR = ความถูกต้องตามที่ระบุของเครื่องมือวัด ความถูกต้องของเครื่องมือมาตรฐาน ISO 10012-1 กำหนดให้ใช้ TAR ตั้งแต่ 3:1 ขึ้นไป |
connect networks, collect information, compare solutions, and compile knowledge for your best solution
สร้างเครือข่าย รวบรวมข้อมูล เปรียบเทียบโซลูชั่น เพื่อพิจารณา เลือกโซลูชั่นที่ดีที่สุด
