การเก็บรักษาเมล็ดพืช

เมล็ดพืชที่เป็นวัตถุดิบในการแปรรูปอาหาร ได้แก่ เมล็ดธัญพืช  (เช่น ข้าว ข้าวโพด ข้าวสาลี) ถั่วเมล็ดแห้ง (เช่น ถั่วลิสง ถั่วเหลือง ถั่วเขียว) และถั่วจากพืชยืนต้น (tree nuts) จะถูกเก็บเกี่ยวเมื่อแก่จัด เมล็ดพืชเหล่านี้ เป็นผลประเภทผลแห้ง ซึ่งมีความชื้นต่ำ แต่ภายหลังการเก็บเกี่ยวแล้วจะมีการเปลื่ยนแปลงตลอดเวลา ปัจจัยที่มีผลต่อคุณภาพและอายุการเก็บรักษาของเมล็ดพืช ได้แก่

• ความชื้นของเมล็ดพืช
• อุณหภูมิที่ใช้การเก็บรักษา
• ความชื้นสัมพัทธ์
• การรบกวนสัตว์รบกวน เช่น แมลง มอด มด

ซึ่งสภาวะการเก็บรักษามีผลกับคุณภาพในด้านต่างๆ ทั้งทางกายภาพ เคมี และการเสื่อมเสียเนื่องจากจุลินทรีย์

รูปแบบการเก็บรักษาเมล็ดพืช

เมล็ดข้าว เช่น ข้าวเจ้า ข้าวเหนียว ข้าวฟ่าง ข้าวสาลี มีเปลือกหุ้มเมล็ด เมื่อผ่านการการสี เพื่อขจัดเปลือกหุ้มเมล็ด หรือแกลบออก จะได้ข้าวกล้อง หรือขัดขาว เพื่อขัดเยื่อหุ้มเมล็ดออก

ข้าวโพด ข้าวโพดสำหรับใช้เป็นวัตุถุสำหรับผลิตแป้ง หรืออาหารสัตว์จะเก็บเกี่ยวเมื่อฝักข้าวโพดแก่จัด การเก็บรักษา อาจเก็บรักษาทั้งฝัก (maize ear หรือ corn ear) ซึ่งปอกเปลือกออกแล้ว แต่ยังไม่ได้กะเทาะเมล็ด หรือเก็บรักษาในรูปของเมล็ดข้าวโพด (maize kernel หรือ corn kernel) ที่กะเทาะออกจากฝักแล้ว

ถั่วเมล็ดแห้ง เช่น ถั่วเขียว ถั่วเหลืองอยู่ในฝักซึ่งอยู่บนลำต้น แต่ฝักถั่วลิสงจะฝังอยู่ใต้ดิน ฝักจะถูกแยกออก

ถั่วลิสง จะเก็บเกี่ยว เมื่อฝักสุกแก่ โดยถอนต้นและฝักขึ้นจากดิน เลือกปลิดฝักแก่ออก การเก็บรักษาอาจเก็บทั้งฝัก หรือเป็นเมล็ดที่กะเทาะออกจากฝัก

การทำความสะอาดและการคัดแยก

การทำความสะอาด เพื่อขจัด

• เมล็ดไม่สมบูรณ์ เช่น เมล็ดลีบ เมล็ดเสีย จากเชื้อรา จากการถูกมอดแมลงเจาะ เมล็ดแตก
• สิ่งแปลกปลอม เช่น ชิ้นส่วนของพืชกรวด หิน ดิน ทราย เมล็ดวัชพืช และสิ่งสกปรกต่างๆ

การเก็บรักษาเมล็ดธัญพืช

การทำความสะอาด

หลังการเก็บเกี่ยว เมล็ดธัญพืช ทำความสะอาดลานตาก หรือถังอบ และระบบลำเลียงก่อนลดความชื้น

การลดความชื้น เมล็ดธัญพืชอย่างรวดเร็วหลังการเก็บเกี่ยวจะทำการลดความชื้นเพื่อให้มีค่า water activity ต่ำ ทำให้แห้งสนิทโดยเร็ว (มีความชื้นในเมล็ดต่ำกว่าร้อยละ 14) เพื่อป้องกันเชื้อรา สร้างสารพิษไมโคทอกซิน (mycotoxin) โดยเฉพาะ aflatoxin ซึ่งเป็นสาเหตุของการเกิดมะเร็งในตับ สารพิษนี้ผลิต จากเชื้อรา Aspergillus flavus และ A. parasiticus การลดความชื้นจะยับยั้งการเจริญของเชื้อรา ซึ่งผลิตสารพิษชนิดนี้ ไม่เก็บเมล็ดธัญพืช ขณะที่มีความชื้นสูงในที่อุณหภูมิสูง เพราะทำให้เกิดการเจริญของรา และการสร้างสารพิษจากเชื้อรา (mycotoxin) เช่น Aflatoxin

การลดความชื้นของเมล็ดธัญพืช ใช้วิธีการทำแห้ง (dehydration) เช่น การตากแดด (sun drying)

การลดความชื้นอาจใช้การ อบแห้งด้วยเครื่องอบ (drier) เช่น bin drier, fluidized bed drier โดยอุณหภูมิที่ใช้อบ ลดความชื้นต้องไม่สูงเกินไป เช่น เมล็ดข้าว ใช้อุณหภูมิการอบ ไม่เกิน 43 องศาเซลเซียส และต้องรีบลดความชื้นออกจากเมล็ดข้าวภายใน 24 ชั่วโมง ภายหลังเก็บเกี่ยว ความชื้นของเมล็ดข้าวเปลือก ภายหลังลดความชื้นแล้วจะเหลือประมาณ 12-13%

2. การเก็บรักษาเมล็ดพืชหลังจากลดความชื้นแล้ว ควรเก็บรักษาไว้ในที่มีอากาศเย็น ความชื้นสัมพัทธ์ต่ำ มีการระบายอากาศดี โดยมีหลักเกณฑ์ดังนี้

• ภาชนะที่ใช้บรรจุ หรือหุ้มห่อ เมล็ดพืช เช่น กระสอบ และ/หรือ สถานที่เก็บรักษา รวมถึงไซโล ตู้คอนเทนเนอร์ ควรสะอาด ถูกสุขลักษณะ ทำความสะอาด และตรวจสอบความเรียบร้อยได้ง่าย สามารถป้องกันเมล็ดพืชจากการปนเปื้อนจากวัตถุอันตราย ตลอดจนสิ่งแปลกปลอมที่อาจก่อให้เกิดอันตราย การปนเปื้อนจากสัตว์พาหะนำเชื้อ เช่น หนู แมลง นก รวมทั้งสัตว์อื่นๆ ได้
• มีการรมสารเคมีกำจัดศัตรูพืชในโรงเก็บก่อนนำเข้าเก็บรักษา ทั้งสำรวจการอยู่อาศัยของสัตว์พาหะนำเชื้ออย่างสม่าเสมอ
• สถานที่เก็บรักษา และวิธีการเก็บรักษา ควรมีการหมุนเวียนอากาศที่ดี เพื่อไม่ให้เกิดความชื้นและความร้อนสะสม

• กรณีเก็บรักษาเมล็ดพืชในกระสอบ ต้องระวังความชื้นจากพื้น โดยวางบนฐานรอง หรือวัสดุที่ป้องกันความชื้นได้ จัดวางเป็นกองให้มีช่องว่างระหว่างกอง และจัดเรียงให้ห่างจากผนังและหลังคา เพื่อให้เกิดการระบายอากาศได้ดี และเอื้อต่อการทำความสะอาด และตรวจสอบความเรียบร้อยได้
• ควรตรวจสอบเมล็ดพืชที่เก็บรักษาเป็นระยะๆ เพื่อประเมินความเสียหายที่อาจมีขึ้น เช่น การเกิดเชื้อรา การเข้าทำลายของแมลง หนู  มอด และดำเนินการแก้ไขอย่างทันท่วงที